Interview Yoeri Albrecht (De Balie), Johan Reyniers (TGA) en Wiepke Westbroek (SSBA) met SSBA Journaal

Wanneer is identiteit een verbindende factor en wanneer drijft het groepen verder uit elkaar?
4 jan 2018

In de nieuwe programmareeks Sign of the Times gaan De Balie, Toneelgroep Amsterdam en Stadsschouwburg Amsterdam aan de hand van sprekende (theater)teksten uit de geschiedenis, gebracht door de acteurs van Toneelgroep Amsterdam, met interessante gasten in gesprek over identiteitspolitiek, seksuele identiteit en kolonialisme. Voor de eerste editie zijn Femke Halsema en Thierry Baudet uitgenodigd. In de aanloop sprak het Journaal van SSBA met programmamakers Yoeri Albrecht (directeur van De Balie), Johan Reyniers (hoofd dramaturgie van Toneelgroep Amsterdam) en Wiepke Westbroek (producent Expanding Theatre van de Stadsschouwburg).

Waar hebben we het over als we identiteit hét teken des tijds noemen?

Yoeri Albrecht: Natuurlijk is deze tijd te complex om te reduceren tot één thema, maar identiteit is zeker wel waar het nu over gaat. En erger, het is iets wat onze samenleving verdeelt. Tegelijk is dit van alle tijden. De geschiedenis is een lange aaneenschakeling van conflicten tussen groepen die zich een etiket opplakken of opgeplakt kregen, om zo het conflict op scherp te stellen en, in extremis, elkaar te vermoorden. Denk aan nationalisme, een buitengewoon krachtige vorm van identiteitsdenken. In de recente geschiedenis van Europa zijn er voorbeelden te over, van de oorlog in Bosnië tot de recente referenda in Schotland en Catalonië of de Brexit.

Wiepke Westbroek: Identiteit is aan de hand. We zijn geobsedeerd door minderheden. Dat heeft een goede kant, we werken toe naar een inclusieve samenleving, bijvoorbeeld zonder arbeidsdiscriminatie, met gelijke rechten voor vrouwen en een gelegaliseerd homohuwelijk. De keerzijde is dat de scheidslijnen duidelijk worden afgetekend en groepen tegenover elkaar komen te staan. Alsof je niet meerdere identiteiten en meerdere meningen kunt hebben.

Yoeri: Zelfs als voertuig voor emancipatie is het identiteitsdenken verschrikkelijk onvolledig. Je spreekt mensen aan op slechts één aspect van een complexe persoonlijkheid. Mensen zijn veel meer dan dat, bovendien zijn mensen tegenstrijdig. Hameren op één aspect, één identiteit, homo, vrouw, zwart, transgender, jood: daar zit een oud en griezelig spook achter, dat van het fascisme. In Nederland hebben we daar nu wellicht weer een lightversie van, want het identiteitsdenken rukt op aan alle zijden van het politieke spectrum, van PVV tot DENK.

Wat maakt Sign of the Times anders dan een praatprogramma of debat over dit thema?

Yoeri: Vorig jaar werkten Ivo van Hove en ik samen aan een theatraal programma voor het Forum voor Europese Cultuur, dat kunstenaars en denkers uit heel Europa naar Amsterdam haalde. Acteurs van Toneelgroep Amsterdam lazen historische (toneel)teksten over macht en leiderschap, als reflectie op Europa vandaag. Het was een groot succes en de parallellen met het heden kwamen hard binnen. De samenwerking beviel zo goed dat we besloten opnieuw de handen in elkaar te slaan. Kunst heeft een zeggingskracht die vaak onderschat wordt. In Sign of the Times zetten we die kracht nadrukkelijk in.

Johan Reyniers: We willen met Sign of the Times iets toevoegen aan de discussie die al gaande is - nu, maar eigenlijk altijd al. Dat zien we terug tot in de oudste teksten. Dit bewijst ook dat die teksten nog steeds relevant zijn. We geven een signaal af: dit is een discussie die we samen moeten voeren. Over nationalisme, over seksuele identiteit, over ons koloniale verleden en hoe dat nog steeds doorwerkt. In een plek als de Stadsschouwburg, midden in de stad, moeten alle opinies aan bod kunnen komen.

Yoeri: De artistieke verbeelding raakt vaak haarfijn de politieke actualiteit, denk bijvoorbeeld aan de Venetiëstukken van Shakespeare, De koopman van Venetië en Othello, rond een Joodse en een zwarte man die niet kunnen ontsnappen aan de hun toebedeelde identiteit, met tragische gevolgen. In Homerus' Ilias lees je hoe de Grieken die voor Troje lagen zich verveelden en als tijdverdrijf de kuststeden plunderden. Conclusie: "En iedere Ageëer kreeg wat hem rechtens toekwam". Wie tot de juiste etnische groep behoort, telt mee. De rest niet, die heeft geen rechten.

Wiepke: Het wordt geen politiek debat waarin de opponenten elkaar met oneliners bestoken. Identiteit is een brandend thema met vele hoeken en kanten, waar we niet zo snel over uitgepraat zullen zijn. We nodigen de sprekers uit om te reageren en te reflecteren op teksten die de politieke stokpaardjes ver zullen overstijgen.

Yoeri: Het allerbelangrijkste is misschien nog wel dat wij het gesprek openen, groepen mensen bij elkaar brengen. Je moet elkaar serieus nemen, ook als je het niet eens bent. Het is de bedoeling ruimte te creëren voor meerdere perspectieven. Ook, of juíst, als de meningen verschillen. Natuurlijk liggen de politieke ideeën van Halsema en Baudet ver uit elkaar. Maar ik geloof dat zij in staat zijn tot een goed gesprek.

Wat hopen jullie te bereiken met Sign of the Times? Mogen we hier het woord 'wereldverbeteren' in de mond nemen?

Yoeri: Ja hoor, ik bén een wereldverbeteraar. Maatschappelijk engagement zit in het DNA de van De Balie. Wat ik hoop dat de gesprekken vermogen, is inzicht bieden in de materie en laten zien dat de mechanismen en gevaren van nationalisme zo oud zijn als de straat.

Wiepke: We willen dat heel veel mensen zich aangesproken voelen en zeker niet preken voor eigen parochie. Dankzij deze samenwerking bereiken we een veel breder publiek. Johan Reyniers is nu samen met Yoeri, Merlijn Geurts (redacteur De Balie) en stagiaire Ans Van Gasse bezig met de tekstkeuze.

Johan: De titels maken we pas op de avond zelf bekend, maar we bestrijken een groot deel van de geschreven geschiedenis, van de Oude Grieken tot nu. Ten eerste zoeken we binnen de toneelteksten, dat is natuurlijk onze expertise vanuit Toneelgroep Amsterdam, maar we kijken ook naar filosofische teksten, film, gedichten en filmfragmenten. We vragen de gasten ook elk een tekst uit te kiezen. We weten van onze voorstelling op het Forum voor Europese Cultuur, waar Yoeri al naar verwees, dat dit een hele goede manier is om de huidige maatschappelijke discussie te spiegelen aan het wereldrepertoire. Ik verwacht dat de gasten ons nog wel eens zouden kunnen verrassen, dat Halsema en Baudet op bepaalde punten misschien dichter bij elkaar komen dan wij, en zijzelf, denken.

Yoeri: In de tweede editie gaan we het hebben over seksuele identiteit. Wil je aangesproken worden als homoseksueel of als mens? Omvat het etiket 'man' of 'vrouw' je gehele persoonlijkheid of ben je meer dan dat? Voor de editie over koloniale identiteit hebben we de Frans-Algerijnse schrijver Kamel Daoud uitgenodigd. En de laatste Sign of the Times wordt een synthese op het Forum voor Europese Cultuur. Dan kijken we naar Europa door de identiteitsbril. Het is hoogst bezwarend dat de idee van de Europese identiteit zowel verbonden is met democratie en rechtstaat als met kolonialisme en dictatuur.

Wiepke: We geloven dat het helpt om een podium te geven aan diverse, afwijkende ideeën. We hopen dat mensen inzichten opdoen die ze nog niet hadden. Dat is iets wat de schouwburg ook ambieert met zijn theater- en dansprogrammering en Expanding Theatre. Als je beter begrijpt wat iemand drijft, kun je er in het beste geval met elkaar over praten en worden die denkbeelden ook minder bedreigend. Of het de wereld verbetert, dat valt te bezien. Het is alvast een begin.

27 jun '18De Balie feliciteert nieuwe burgemeester Halsema met benoeming 30 mei '18Asli Erdogan niet in staat Forum on European Culture te openen door omstandigheden in Turkse cel 04 apr '18Opinie: Geschiedenis leer je niet in de tunnel 02 mrt '18De Balie lanceert tweede lichting STUDIO 19 feb '18Forum on European Culture roept op tot actie: Act for Democracy! 29 jan '18Ressentiment als motor van de democratie? 24 jan '18What to do during Human Rights Weekend: five tips 15 jan '18De Balie organiseert twee programma's over het raadgevend referendum over de Sleepwet 21 dec '17Kijk het beste van De Balie in 2017 hier terug 20 dec '17De Balie en DutchCulture lanceren tweede editie van het Forum on European Culture 28 nov '17Waar moet je heen tijdens IQMF 2017? 17 nov '17Stadslab Amsterdammerschap 09 nov '17De Balie vraagt aandacht en transparantie in zaak Osman Kavala 02 nov '17IDFA X De Balie: Double Bills 25 okt '17Ondanks veiligheidsrisico's komt Can Dündar toch naar De Balie 24 okt '17Turkse overheid dwarsboomt Vrijheidslezing Can Dündar 06 okt '17We zullen je missen Eberhard 26 sep '17IDFA viert dertigjarig bestaan in De Balie 13 sep '17Overpeinzingen 150 Psalms 08 sep '17De Balie lanceert STUDIO 31 aug '17De Balie voert 4 weken betaald partnerverlof in 01 aug '17Recordaantal bezoekers De Balie in afgelopen seizoen 10 jul '17'Denken moet je niet doen in het donker' 09 jun '17De Balie x 150 Psalms in TivoliVredenburg 26 apr '17De Balie Podcast 21 apr '17De Balie Podcast: Franse verkiezingen 07 apr '17De Balie presenteert PILOT Stadslab Amsterdammerschap 11 mrt '17Kijk terug: Slow Politics verkiezingsmarathon 02 mrt '17 European Press Prize en De Balie kondigen 2017 shortlist aan 17 feb '17Nurnaz Deniz wint Anil Ramdas Essayprijsvraag 25 jan '17Over wat we doen en waarom we dat doen 27 dec '16De Overnachting vanuit De Balie 30 sep '16Wat is vrijheid?
X