Titel pagina - De Balie

Aan het begin van de 21ste eeuw ziet Nederland zichzelf graag als een vreedzame natie. Al decennia lang hebben wij niet langer een ministerie van Oorlog, maar van Defensie. De dreiging richting ons eigen territorium is echter sterk afgenomen sinds einde van de Koude Oorlog. In de jaren negentig is ons leger omgebouwd tot een beroepsleger met een sterke nadruk op internationale missies in bijvoorbeeld VN en NAVO verband. Deze missies hebben niets te maken met ‘Defensie’ in letterlijke zin. Of het moet zijn om onze democratische en humanitaire waarden te verdedigen. Maar het liefst zenden we onze militairen niet uit om te vechten. Alleen vredesmissies, opbouwmissies en humanitaire interventies kunnen op maatschappelijke en politieke goedkeuring rekenen.

Oorlog is, net als vrede, terug te vinden door de hele menselijke geschiedenis. Talrijke filosofen, historici, technici en strategen hebben zich erover gebogen en hun inzichten gedeeld. Het huidige Nederlandse discours, dat hoort bij het tijdsgewricht sinds de Tweede Wereldoorlog, spreekt graag over het managen van conflicten of mediation. Onderhandelen en blijven praten zijn zeer belangrijk, want in ons huidige wereldbeeld is geen plaats ingeruimd voor geweldadige conflicten. Er zijn andere manieren om met verschillen om te gaan. Aan de andere kant kan oorlog soms als onvermijdelijk worden ervaren. Sarkozy zei laatst over Iran dat het waarschijnlijk zal uitkomen op Iran met een (nucleaire) bom of bommen op Iran. Tony Blair schreef bij zijn afscheid een artikel in The Economist dat het Westen bereid moet zijn om haar normen, waarden en vrijheid te verdedigen waar ook ter Wereld.

Belangen moeten soms verdedigd worden met behulp van militaire macht. In veel kleinere Europese landen is dit idee wat op de achtergrond geraakt, maar de Verenigde Staten, Rusland en China zien militaire capaciteit als een belangrijk element in hun geopolitieke positie. Amerikaanse vlootexercities samen met Japan, legeroefeningen van Rusland samen met China, Chinese manoeuvres voor de kust van Taiwan, Russische bommenwerpers die patrouilles weer oppakken, met regelmaat proberen landen anderen (en zichzelf) te overtuigen van hun grote militaire potentieel.

Daarnaast zijn er ook conflicten die voortkomen uit nood. Machtlozen die voortdurend het idee hebben dat ze worden buitengesloten. De perceptie van die buitensluiting is daarbij de spil. Hier is niets nieuws aan. Elke samenleving maakt momenten mee waarbij groepen in opstand komen tegen (vermeende) elites. Tegenwoordig is het aantal en kracht van de wapens waarover deze groepen kunnen beschikken wel sterk toegenomen. In veel ontwikkelingslanden is het geweldsmonopolie van de staat bovendien nooit goed tot stand gekomen. Hoe vervelend en gewelddadig deze uitbarstingen soms ook zijn, oorlog hoort er historisch gezien bij. Het is dan het uiterste middel in een misgelopen sociaal ordeningsproces. Vanuit Nederlands oogpunt is het belangrijk ons af te vragen of interveniëren om deze oorlogen te stoppen wenselijk en bovendien mogelijk is. Een andere vraag die op het ogenblik zeer relevant is, is wanneer Nederland die noodzaak erkent. Ofwel, wanneer is er begrip voor opstandelingen die kiezen voor een gewapende strijd?

Er zijn andere verklaringen voor oorlogen, die, indien correct, conflicten beter beheersbaar zouden maken door deze onderdeel te maken van engineering in plaats van social engineering. Verklaringen als toenemende bevolkingsdruk, tekort aan vruchtbaar land en water, aanwezigheid van waardevolle grondstoffen zoals diamanten, olie, etc. Door een externe oorzaak aan te wijzen, komt de oplossing te liggen bij het wegnemen van deze oorzaak, door bijvoorbeeld voedselhulp, grootschalige irrigatieprojecten en ga zo maar door. Conflicten komen in deze visie voort uit schaarste en armoede, dus ontwikkeling voorkomt conflicten. Humanitaire interventies, zowel militair als door non-gouvermentele organisaties, hebben plotseling veel meer zin.

Bovenstaande alinea’s zijn ongelooflijk kort door de bocht als beschrijving van het huidige oorlogsdiscours, laat staan als beschrijving van de ideeën van de afgelopen eeuwen. Het geeft wel aan dat onze visie op oorlog en op het ontstaan van conflicten, bepaalt welke oplossing we zullen zoeken. Het verschil tussen de Verenigde Staten en Nederland in de benadering van Afghanistan maakt dit al duidelijk. Of de manier waarop Poetin nu het Russische leger paraat maakt, terwijl Nederland moet bezuinigingen op Defensie om verlenging van Uruzgan mogelijk te maken.

Het Strijdtoneel bestaat uit een serie programma’s waarin theoretische, historische, culturele en filosofische gedachten over oorlog worden afgewisseld met informatie over actuele conflicten waar het Nederlandse leger betrokken is (geweest). Steeds is de achterliggende vraag wat de plek is van oorlog in onze samenleving.

tekst uitklappen [ + ]